De moederstamboom: wie waren de vrouwen vóór ons?

In gesprek met Fien Lindelauff, initiatiefneemster van Moederstamboom

Moederstamboom Beeld door Suzanna de Ridder
Moederstamboom Beeld door Suzanna de Ridder
Miranda Valkenburg (hoofdredacteur a.i.)

Stamboomonderzoek richt zich doorgaans op de mannelijke lijn. Doordat vrouwen vroeger automatisch de achternaam van hun echtgenoot kregen, zijn ze moeilijker terug te vinden. Maar ze waren er wel degelijk. Met haar initiatief Moederstamboom brengt Fien Lindelauff daar verandering in.

Onlangs wilde ik mijn stamboom uitzoeken langs de vrouwelijke lijn. Dat bleek nogal ingewikkeld. Omdat ik niet verder kwam dan mijn overgrootmoeder, vroeg ik hulp aan Fien Lindelauff (Moederstamboom). Met verbazingwekkend succes. Ik weet nu wie mijn voormoeders waren tot maar liefst twaalf generaties terug. Mijn oudste gevonden voormoeder heette Catharina en werd in 1601 geboren in Maasmechelen. Haar achterkleindochter Antonetta (Maasmechelen 1709-1784) bestierde samen met haar man een bierbrouwerij en een jeneverstokerij. Háár achterkleindochter Maria (Maasmechelen 1793-1859) had een dochter Barbara die herbergierster was. Zij is echter niet mijn directe voormoeder; dat is haar zus Ursula (Lanaken 1823-1879), die de betovergrootmoeder was van mijn grootmoeder Agatha (Lanaken 1904-1991). Inmiddels heb ik ook de moederstamboom van mijn vaders kant laten uitzoeken. Lindelauff vond ze terug tot in de zeventiende eeuw. Het meest verrassende voor mij: de voormoeders van mijn oma van vaders kant kwamen ook uit Belgisch Limburg.

Achternamen
Wie een familiestamboom laat maken, krijgt meestal een overzicht van vader, grootvader, overgrootvader, betovergrootvader, oudvader, stamvader, enzovoort. De vrouwelijke voorouders komen er meestal bekaaid af. Niet vreemd, want traditioneel werd de familiegeschiedenis via de mannelijke lijn doorgegeven. Tot kortgeleden kregen vrouwen bij een huwelijk automatisch de achternaam van hun echtgenoot en kregen uit een huwelijk geboren kinderen de achternaam van hun vader. Wie een familienaam terug in de tijd wil volgen, kan daardoor relatief gemakkelijk op zoek naar opeenvolgende generaties mannen. Ook in de archieven zijn vrouwen minder goed vertegenwoordigd. Belastingregisters, testamenten en eigendomsakten stonden eeuwenlang voornamelijk op naam van mannen. Het gevolg is dat vrouwen in officiële documenten vaak ontbreken.

Gedeeld verleden
Lindelauff (30) wil met haar initiatief Moederstamboom juist die vrouwelijke geschiedenis zichtbaar maken. Ze onderzoekt de lijn van moeders, grootmoeders en (bet)overgrootmoeders en probeert zo ver mogelijk terug te gaan in de tijd. Het idee voor Moederstamboom ontstond vanuit haar eigen familiegeschiedenis. In haar genealogische werk komen haar belangstelling voor onderzoek en haar betrokkenheid bij vrouwen samen. Twee jaar geleden hield ze zich veel bezig met de vraag wat vrouwelijkheid voor haar betekent. Daarbij realiseerde ze zich hoe weinig ze eigenlijk wist over de vrouwen die haar waren voorgegaan.

“Mijn oma was een feministe in hart en nieren en actief betrokken bij de oprichting van de vrouwenbeweging in Tilburg. Maar ook zij wist weinig over haar eigen voormoeders.” Lindelauff besloot daarom op onderzoek te gaan in online archieven. Uiteindelijk vond ze haar vrouwelijke voorouders terug tot 1680. Dat was een bijzondere ervaring: “Het gaf me een gevoel van opwinding en thuiskomen tegelijk.” Voordat haar oma op 97-jarige leeftijd overleed, kon ze haar het resultaat laten zien. Samen met haar oma en moeder bezocht ze het Limburgse dorp waar hun voormoeders honderden jaren hadden gewoond. Die ervaring bracht hen dichter bij elkaar. Lindelauff besloot dat ze andere vrouwen dezelfde mogelijkheid wilde bieden: kennismaken met de geschiedenis van hun moederlijke familie.

Van doopakte naar doopakte
Haar onderzoek begint meestal bij geboorte- en doopaktes van vrouwen. Daarin staat vaak de naam van de moeder vermeld. Vervolgens zoekt Lindelauff naar de geboorte- of doopakte van die moeder, en zo gaat ze steeds een generatie verder terug. Ook huwelijks- en overlijdensaktes zijn belangrijke bronnen. Sinds 1811 is alles redelijk goed geregistreerd, omdat in dat jaar de Burgerlijke Stand in Nederland werd ingevoerd. Kerkelijke archieven met doop-, trouw- en begraafgegevens zijn doorgaans goed bewaard en bevatten verrassend veel informatie, zoals geboorteplaatsen en beroepen. Hoe ver het onderzoek komt, hangt sterk af van de plaats waar een familie vandaan komt. In sommige steden en regio’s zijn gegevens beter bijgehouden dan in andere. Soms zijn zelfs woonadressen en beroepen van vrouwen te achterhalen.

Dat levert bijzondere ontdekkingen op, vertelt ze. Zo vond ze voor een opdrachtgeefster dat haar voormoeder in de achttiende eeuw als kraamverzorgster werkte in Gouda. Haar eigen moeder bleek in de twintigste eeuw in dezelfde stad hetzelfde beroep te hebben uitgeoefend. Een andere opdrachtgeefster ontdekte dat haar familie bestond uit wevers en spinners. Ze wist daar voorheen niets van, maar had zelf altijd al een grote belangstelling voor het werken met stoffen. De vondst gaf haar een nieuw perspectief op die interesse en inspireerde haar om er verder mee aan de slag te gaan.

Beroep: huisvrouw
Het is niet altijd eenvoudig om gegevens boven water te krijgen. Een vrouw kan op haar huwelijksakte bijvoorbeeld vermeld staan als Grietje Jans, terwijl ze op haar doopakte Grietje Brouwers heet. Daarnaast komt het in sommige provincies regelmatig voor dat namen op verschillende manieren zijn geschreven. Het is dan lastig vast te stellen of het om dezelfde persoon gaat. Ook oude handschriften, doorgestreepte passages en inktvlekken maken het onderzoek tot een flinke puzzel.

Vrouwen werden bovendien lang niet altijd met een beroep aangeduid. Vaak staat er simpelweg ‘huisvrouw’. Toch valt er soms meer te achterhalen. In arbeidersgezinnen werkte vaak het hele gezin. Dan wordt een vrouw in de archieven bijvoorbeeld omschreven als ‘landbouwersche’ of als iemand die ‘doende boerenwerk’ was. Zulke vermeldingen geven een inkijkje in het dagelijks leven en de economische omstandigheden van een familie.

Wat dragen we met ons mee?
Voor Lindelauff gaat het werk niet alleen om het achterhalen van namen en geboorteplaatsen. Ze merkt dat de verhalen die bovenkomen veel kunnen betekenen voor de vrouwen die bij haar aankloppen. Veel klanten geven hun moederstamboom cadeau aan hun moeder of oma. Dat leidt regelmatig tot gesprekken over familieleden en gebeurtenissen waarover eerder nauwelijks werd gesproken. Naast haar genealogische onderzoek biedt Lindelauff privésessies aan. Daarin onderzoeken vrouwen door middel van visualisatie welke gevoelens en associaties bepaalde voormoeders bij hen oproepen. Soms komen daarbij onderwerpen naar voren als kindersterfte en het verdriet dat daarmee gepaard ging. Lindelauff ziet het als een mogelijkheid om stil te staan bij familiegeschiedenissen en patronen die vrouwen in hun eigen leven herkennen. Gevoelens en trauma’s worden niet direct via generaties doorgegeven, maar familieverhalen en ervaringen kunnen wel degelijk doorwerken.

Een ander thema dat vaak terugkomt, is het besef hoeveel meer vrijheid vrouwen tegenwoordig hebben om hun eigen leven in te richten. Een klant vertelde Lindelauff na een individuele sessie: “Het raakte me om te beseffen wat de vrouwen vóór mij allemaal hebben gedragen en hoeveel vrijheid ik nu ervaar om mijn eigen keuzes te maken.” Dat is misschien wel een van de meest confronterende aspecten van het bekijken van een moederstamboom. Wanneer verschillende generaties vrouwen naast elkaar staan, zie je hoe hun levens werden bepaald door de mogelijkheden en (vooral) beperkingen van hun tijd. De keuzes die voor ons vanzelfsprekend lijken – een opleiding volgen, zelfstandig wonen, een beroep kiezen of besluiten om geen kinderen te krijgen – hadden veel van onze voormoeders niet.

De traditie doorbreken
Dat stambomen zo lang vooral via mannen werden samengesteld, heeft niet alleen te maken met de praktische voordelen vanwege de achternaam. Het zegt ook iets over wie in de geschiedenis belangrijk werd gevonden. Zelfs de komst van DNA-onderzoek heeft de aandacht voor de vaderlijke lijn versterkt. Het Y-chromosoom wordt vrijwel onveranderd van vader op zoon doorgegeven en maakt het mogelijk de directe mannelijke lijn te onderzoeken. Voor de moederlijke lijn bestaat mitochondriaal DNA-onderzoek (mtDNA), dat via moeders wordt doorgegeven. Tegenwoordig kiezen genealogen vaker voor een kwartierstaat, waarin alle voorouders aan vaders- en moederskant worden meegenomen.

Toch blijft het terugvinden van vrouwen in oudere archieven vaak lastiger. Met Moederstamboom wil Lindelauff daar iets aan veranderen. Niet door de mannelijke lijn minder belangrijk te maken, maar door de vrouwen die er altijd al waren eindelijk dezelfde aandacht te geven: “Achter iedere familienaam gaan ook moeders, dochters, zussen en grootmoeders schuil. Vrouwen die werkten, kinderen kregen, voor anderen zorgden, ondernemingen runden en hun eigen levens leidden. Hun namen zijn soms moeilijk terug te vinden, maar hun verhalen verdienen het om verteld te worden.”

Wil je je eigen moederstamboom laten uitzoeken? Ga dan naar deze website.


Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat het oudste Nederlands feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons met een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.
Meer LOVER? Volg ons op Instagram, LinkedIn en Facebook.