Foto van Isabella Quintana
Foto van Isabella Quintana

Baas in eigen buik, maar hoe lang nog?

Wat hebben het boerkaverbod en de anti-abortuslobby met elkaar gemeen? Ze gaan beide over het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Verworvenheden waar hele generaties feministen zo hard voor gestreden hebben, staan steeds meer onder druk. Restrictieve regelgeving verschuilt zich echter achter andere afwegingen, zoals sociale onrust vanwege migratie, en rechts-populistische groeperingen spelen handig in op de onderbuikgevoelens van verwarde witte mannen. Dit is de conclusie van vier studentes van de Universiteit Utrecht, die onlangs onderzoek deden naar de relatie tussen politieke ontwikkelingen en het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen.

De wondervraag
Mag ik je een gekke vraag stellen? Stel: je gaat vanavond naar bed en terwijl je in een diepe slaap valt, voltrekt zich een wonder. Wanneer je de volgende ochtend wakker wordt, is er iets veranderd. Hoe ziet de wereld er voor jou dan uit?
De wondervraag zal voor iedereen een andere uitkomst hebben. We dromen van verschillende dingen en houden we er soms andere idealen op na. De wondervraag leent zich naast kleine persoonlijke wensen dus ook goed voor het streven naar een grootschalig gelijkwaardiger morgen. Dromen mogen we immers allemaal. Beslissen over andere zaken wordt in meerdere mate een mindere vanzelfsprekendheid. Dit geldt nog steeds met name voor vrouwen. Waar in het westen de twintigste eeuw met de tweede feministische golf gekenmerkt werd door sterke emancipatie, is er reden om aan te nemen dat het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen weer in het geding komt (De Swaan 2019).

Het vrouwenlichaam als symbool
Zelfbeschikking gaat over het recht om te bepalen hoe je je leven wilt leiden en over de vrijheid om te beslissen welke keuzes je maakt. Er zijn wetten die zelfbeschikkingsrecht aantasten. Frappant genoeg staat zelfbeschikking vaak impliciet of expliciet in verband met het lichaam. Het vrouwenlichaam is een medium voor sociale controle dat gereguleerd of gecontroleerd wordt door de staat (Foucault in DeMello 2014, 17). Dergelijke regulatie is vaak het gevolg van (gevoelsmatige) dreiging in een samenleving. Vrouwenlichamen zijn vaak het onderwerp van menig discussie. Je zou zelfs kunnen zeggen dat vrouwenlichamen symbool staan voor de orde of wanorde in een samenleving (Douglas 1966). Regulaties met betrekking tot lichamen hebben vaak dan ook invloed op vrouwen en komen op politiek niveau opvallend vaak vanuit rechtse hoek. Hierin is een wereldwijde tendens zichtbaar.

Politisering van lichamen
Aan de politisering van lichamen liggen vaak grotere genderdiscussies ten grondslag. Gender is een sociaal-culturele constructie die onze sociale wereld indeelt in de categorieën ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’, gebaseerd op vermeende eigenschappen die met deze categorieën gepaard gaan. Deze categorisatie zorgt ervoor dat de enorme stroom aan informatie waar we dagelijks in onze sociale wereld mee te maken hebben, overzichtelijk, begrijpelijk en beheersbaar blijft. De ordening deelt ons niet alleen in, maar geeft ook betekenis aan ons sociale leven en komt in vrijwel alle aspecten daarvan terug (Steenbeek 2019). Echter, in de hedendaagse sociale wereld, waar het feminisme zijn opmars heeft gemaakt en nog altijd invloedrijk is, lopen deze ooit zo ogenschijnlijk ver-van-elkaar-verwijderde categorieën ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ steeds meer in elkaar over. Hierdoor wordt het moeilijker om anderen in een van deze vertrouwde dichotome categorieën te plaatsen. Ideeën over gender veranderen met de tijd en deze veranderingen brengen onrust met zich mee. Nu de hokjes steeds meer in elkaar overlopen, roept dat tegenreacties op.

De verwarde witte man
Deze tegenreacties zijn er veelal op gericht de oude orde met haar traditionele patriarchale gendernormen te herstellen. Hierbij hebben feministen het vaak zwaar te verduren. Zij worden namelijk gezien als de boosdoeners: als een groep radicaal-linkse, gefrustreerde vrouwen die de sociale wanorde hebben veroorzaakt, en die hun ‘biologische plek’ in de sociale wereld niet meer kennen. Jordan Peterson is misschien wel de meest bekende aandrager van dit soort gedachtegoed. Door onder andere zijn antifeministische uitspraken en zijn bestseller 12 Rules for Life: an Antidote to Chaos wordt hij met toenemende mate de belangrijkste pleitbezorger van de ‘verwarde witte man’ die terugverlangt naar de sociale orde van voor het feministische tijdperk.

Een andere duidelijke tegenreactie op het feminisme wordt in de hand gewerkt door populisme, waarvan algemeen bekend is dat het inspeelt op de ontevredenheid van het volk. Op dit moment zien we wereldwijd een grote opkomst van rechts-nationalistisch populisme in de wereld. De gevolgen hiervan schemeren door in het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. De veranderende status quo wekt verwarring en ontevredenheid op en rechtspopulisme speelt hierop in. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de hand van de breed aangehangen White Replacement Theory, die aanleiding blijkt voor vele extreemrechtse aanslagen, zoals de massale schietpartijen in El Paso, Christchurch, Halle, Oslo, Utøya en nog veel meer plaatsen.
De White Replacement Theory stelt dat ‘de witte mens’ aan het uitsterven is door grote migratiestromen. De theorie is niet alleen anti-immigratie, maar wijst ook beschuldigend naar het feminisme. Volgens deze theorie zijn feministen eveneens veroorzakers van uitsterving van ‘het witte ras’, omdat zij ervoor kiezen om minder of geen kinderen te krijgen en hierdoor niet voldoende bijdragen aan het behouden van ‘de witte mens’.

De vrouw als strijdtoneel
Niet alleen feministen zelf staan onder druk. Ook feministische thema’s zoals gender, seksualiteit en het lichaam lijken steeds meer op een negatieve manier betrokken te worden in de rechtse politiek. Dat vrouwenlichamen in het rechtspolitieke gedachtengoed onderwerp van discussie zijn, werd in de jaren ‘60 al aangekaart door de Britse antropologe Mary Douglas (1966), die stelde dat vrouwenlichamen de grenzen van de groep vertegenwoordigen. Als we kijken naar de huidige stand van zaken in Nederland, zien we dat sommige rechtse partijen het als hun taak zien vrouwen en de grenzen van ‘onze westerse, beschaafde samenleving’ te beschermen, ongeacht of dit het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen aantast. Een voorbeeld hiervan is het sterk bepleite gedeeltelijke verbod op gezichtsbedekkende kleding, in de volksmond beter bekend als het boerkaverbod, dat op 1 augustus 2019 in werking is getreden. Dat gender niet een op zichzelf staand concept is, maar beïnvloed wordt door veel meer aspecten waaronder religie en etniciteit, wordt bijvoorbeeld zichtbaar in deze restrictie. Hoewel het verbod algemeen is geformuleerd, beïnvloedt het in het bijzonder vrouwen die omwille van geloofsovertuiging gezichtsbedekkende kleding dragen. Aversie jegens kledingkeuzes van een minderheid zou niet tot het beperken van grondrechten mogen leiden. Het feit dat dit gebeurt, getuigt duidelijk van aantasting van zelfbeschikkingsrecht.

Een ander voorbeeld dat internationaal onder de aandacht is, betreft abortus. Zo is de abortuswetgeving in verschillende staten van de Verenigde Staten onlangs aangescherpt. Een voorbeeld hiervan is de staat Alabama, waar abortus nu volledig verboden is. Wereldwijd zien we een verandering in het denkbeeld over abortus. Ook in Nederland komt de anti-abortuslobby steeds meer onder de aandacht. Denk bijvoorbeeld aan de uitspraken van de FvD-partijleider en de recente anti-abortusfolder. Het criminaliseren van abortus is een schending van de autonomie en privacy van vrouwen, wat wederom neerkomt op ondermijning van zelfbeschikkingsrecht. Ook de Verenigde Naties stellen dat restrictieve abortuswetgeving discriminatie van vrouwen is. Abortus zou geen keuze moeten zijn van de staat, maar van vrouwen zelf.

Zelfbeschikking in het geding
Kortom, er is reden om aan te nemen dat de verworvenheden waar feministen zich zo hard voor hebben gemaakt tijdens de westerse feministische golven in de twintigste eeuw, weer in het geding komen. Dit wordt duidelijk zichtbaar wanneer je kijkt naar zelfbeschikkingsrecht en vrouwenlichamen. Restrictieve regelgeving, zoals het boerkaverbod en anti-abortuswetten, laat zien hoe vanuit de rechtse politiek en populistisch gedachtegoed zelfbeschikkingsrecht van vrouwen steeds verder teruggedrongen wordt. Deze ontwikkelingen volgen op de sociale wanorde die ervaren wordt als gevolg van de veranderende gendernormen in westerse samenlevingen. Rechtspopulisme speelt hierop in, met de belofte de sociale orde weer te herstellen.

Een unaniem antwoord op de wondervraag bestaat niet en een ideale wereld is aldus niet realistisch. Wel is het duidelijk dat de huidige ontwikkelingen een terugslag zijn op het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Hierom is het van belang de wondervraag te blijven stellen en kritisch te blijven reflecteren op de wereld waarin we iedere dag wakker worden. Wellicht dat een grootschalig gelijkwaardiger morgen dan ooit écht gerealiseerd kan worden en niet slechts een droom blijft.

Literatuur
DeMello, Margo (2014). Body Studies. An Introduction - Hoofdstuk 1, Understanding the Body from a Social and Cultural Perspective, pp. 3-20.
Douglas, Mary (1966). Purity and Danger. London: Routledge & Paul.
Steenbeek, Gerdien (2019). Gender als analytisch begrip - Gender paradigma. 21-09-2019. College in de cursus ‘Antropologie van Gender, Seksualiteit en het Lichaam’. Ba Opleiding Antropologie, Universiteit Utrecht.
Swaan, Abram de. 2019. Tegen De Vrouwen: De Wereldwijde Strijd Van Rechtsisten En Jihadisten Tegen De Emancipatie. Amsterdam: Prometheus.

Over de auteurs
Eva van Asselen, Jamie Keurntjes, Sarah Salhany en Renée Spijker studeren Culturele Antropologie aan de Universiteit Utrecht. In het kader van de cursus Antropologie van Gender, Seksualiteit en het Lichaam deden ze onderzoek naar zelfbeschikkingsrecht van vrouwen en schreven zij voor Tijdschrift Lover dit artikel.

 

Uw reactie

Uw reactie