In spektakelfilm The Odyssey klotst het testosteron tegen de plinten

Maar de vrouwen in Homerus’ Odyssee vertolken méér dan een oppervlakkige bijrol

Odyssee van Homerus schoolboek van auteur

De film The Odyssey was dé blockbuster van deze zomer. Met een sterrencast, een gigantisch budget en drie uur aan spektakel bracht Christopher Nolan het klassieke epos van Homerus naar de bioscopen. Maar Nolan blijft Nolan: de vrouwen komen er bekaaid van af. Ten onrechte.

De film The Odyssey is gebaseerd op het Griekse epos Odyssee dat wordt toegedicht aan Homerus (circa 800 jaar v.Chr.). Het klassieke verhaal in het kort: Odysseus is de koning van Ithaka en legeraanvoerder in de Trojaanse oorlog. Na de overwinning keert hij terug naar huis, maar dat blijkt nog niet zo eenvoudig. Onderweg is er allerlei gedoe, zoals enge monsters, hevige stormen en boze goden. Na ongelooflijk veel omwegen lukt het hem eindelijk om na vele jaren weer thuis te komen.

Tot zover is het vooral een mannenverhaal over een held die allerlei beproevingen moet doorstaan. En dus een kolfje naar de hand van regisseur Christopher Nolan, die verzot is op heroïsche mannen. De film wordt alom geprezen en gaat ongetwijfeld de nodige Oscars binnenslepen. Maar het is een gemiste kans dat deze verfilming, met zo'n indrukwekkende vrouwelijke cast en zulk rijk bronmateriaal, uiteindelijk vooral de uitgekauwde heldenroute volgt.

Dode echtgenotes
Christopher Nolan maakt al bijna dertig jaar films en heeft menig kaskraker op zijn naam staan, zoals The Dark Knight, Interstellar en Oppenheimer. Zijn films gaan over mannen die ergens mee worstelen en iets stoers doen. De vrouwen om hen heen zijn dikwijls echtgenotes, dochters of (jongere) collega’s; ze spelen een ondersteunende bijrol ter meerdere eer en glorie van mannelijke protagonisten. Vaak gaan de vrouwen hemelen – Nolan grossiert in dode echtgenotes – en zijn hun karakters gespeend van enige gelaagdheid.

Geen enkele film van hem is ooit geslaagd voor de Bechdeltest, de eenvoudigste maatstaf om stereotypen en seksisme in films te beoordelen. De test bestaat uit drie eenvoudige vragen. Komen er minstens twee vrouwen in voor? Hebben ze een naam? En praten ze met elkaar over iets anders dan een man? Dan ben je al geslaagd! Hoe moeilijk kan het zijn, zou je denken. Maar wanneer je Christopher Nolan heet, is dit dus blijkbaar onbegonnen werk.

De vrouw die wacht
Jammer, want het bronmateriaal biedt volop mogelijkheden. In een vernietigende recensie steekt classica Emily Wilson haar kritiek op de verfilming niet onder stoelen of banken. Neem Penelope, de koningin van Ithaka. Zij is in Homerus’ Odyssee geen passief vrouwtje dat twintig jaar smachtend op haar wederhelft wacht. Integendeel, tijdens zijn afwezigheid bestuurt zij het land en verweert ze zich tegen zo’n honderd opdringerige mannen die proberen haar van de troon te stoten. Ook zoon Telemachus vindt dat zijn moeder plaats moet maken, in dit geval voor hemzelf, zodat hij de nieuwe koning kan worden. Penelope moet binnen dat krachtenveld manoeuvreren en standhouden. En dat doet ze. In Nolans The Odyssee is zij echter voornamelijk de vrouw die wacht.

Ook andere grootse vrouwen krijgen bedroevend weinig ruimte. Aan de zichtbaarheid ligt het niet: The Odyssee bevat veel vrouwelijke personages, vertolkt door fenomenale actrices. Het probleem is dat de rollen rondom mannen zijn georganiseerd en oppervlakkig blijven. Neem Athena, die in Homerus’ Odyssee een machtige, intelligente godin is en beschikt over scherp strategisch inzicht. Zonder haar bescherming en leiderschap had Odysseus al snel het loodje gelegd. Een belangrijk personage, zou je denken, maar in de hele film is ze nog geen vijf minuten in beeld. Of neem de zussen Helena en Clytaemnestra, die in de Griekse mythologie een enorme hoeveelheid geschiedenis met zich meedragen. Zij zijn zo’n acht minuten in beeld. Natuurlijk zegt schermtijd niet alles. Maar probeer maar eens binnen enkele minuten handelingsvermogen, cognitieve en emotionele ontwikkeling, persoonlijke groei en complexiteit te demonstreren.

Het gaat er niet om of Nolan een goede of slechte film heeft gemaakt. Maar waarom accepteren we nog steeds klakkeloos dat een verhaal over een man automatisch een verhaal wordt waarin vooral mannen handelingsruimte krijgen? En waarin vrouwen slechts slachtoffers en aangeefsters zijn? De klassieke mythologie beperkt daar geenszins toe.

Hitsige hufters
Emily Wilson publiceerde in 2017 haar vertaling van Homerus’ Odyssee. Ze was daarmee de eerste vrouw die het gedicht volledig naar het Engels vertaalde. Wilson koos voor een moderne, toegankelijke stijl en behield tegelijkertijd de structuur en het ritme van het origineel. Dat laatste is op zich al knap, maar ze corrigeerde ook een paar vertalings- en interpretatiefouten uit oudere vertalingen. Eerdere vertalers voegden misogyne en seksistische opvattingen toe aan de oorspronkelijke tekst, zoals ze uitlegt in dit interview.

Een van Wilsons keuzes betreft de twaalf tot slaaf gemaakte vrouwen die uiteindelijk worden opgehangen. Eerdere vertalingen noemen deze vrouwen ‘sletten’ of ‘hoeren’. Die denigrerende seksualisering is een verzinsel – noem het interpretatie – van de vertaler, want het Oudgriekse origineel bevat geen equivalent van ‘slet’ of ‘hoer’. In plaats van deze vrouwen als seksueel immoreel neer te zetten noemt Wilson ze ‘girls’ en benadrukt ze hun angst en lijden.

Ook maakt ze expliciet dat het om gevangen vrouwen gaat. In plaats van ‘maids’ of ‘servants’, zoals in andere vertalingen staat, gebruikt zij het woord ‘slaves’. Dat maakt de machtsverhouding zichtbaar en beïnvloedt hoe we de scène lezen. Als deze vrouwen worden neergezet als zondaressen die gestraft worden, is het makkelijker om hun executie te accepteren als onderdeel van de destijdse mores. Maar tot slaaf gemaakte vrouwen? Hoeveel vrijheid zouden die hebben gehad om nee te zeggen tegen hitsige hufters?

Ingewikkelde man
Homerus’ Odyssee opent met een aanroep, die ongeveer als volgt luidt: ‘O muze, vertel mij over een ‘polytropon’ man’. In het Oudgrieks betekent ‘polytropon’ letterlijk: ‘van vele bochten’ of ‘van vele wendingen’. Als bijvoeglijk naamwoord kan het van alles zijn: veelzijdig, listig, reislustig, avontuurlijk, vindingrijk. Wilson vertaalt het als gecompliceerd: ‘Tell me about a complicated man’. Hiermee introduceert ze Odysseus niet als de onbetwiste held met een onberispelijk moreel kompas, maar als een ingewikkelde man. Behalve moedig en slim was Odysseus immers ook machtsgeil, manipulatief en gewelddadig.

Een andere interessante keuze is haar zinsnede ‘He failed to keep his men safe’. In oudere Engelse vertalingen staat doorgaans ‘He could not save his men’. Deze laatste formulering impliceert dat Odysseus simpelweg niet in staat was om zijn mannen te redden. Je zou bijna medelijden met hem krijgen. Wilsons vertaling legt de verantwoordelijkheid dichter bij Odysseus en dat past bij haar strategie om hem niet automatisch te idealiseren.

De Trojaanse oorlog door de ogen van vrouwen
Met haar vertaling bewijst Wilson dat er verschillende manieren zijn om naar dezelfde wereld te kijken. Dat geldt ook voor de boekentips hieronder, waarin het oude verhaal verteld wordt vanuit het perspectief van vrouwen.

Troje-trilogie – Pat Barker
De Troje-trilogie van Pat Barker verhaalt niet over heldendaden op het slagveld, maar over de veerkracht van vrouwen die in een wereld vol verlies overeind blijven, terwijl alles om hen heen instort.
In The Silence of the Girls (2019, in de Nederlandse vertaling: De stilte van de vrouwen) vertelt zij het verhaal van de Trojaanse oorlog vanuit het perspectief van Briseïs, de koningin die als ‘oorlogsbuit’ door Achilles ontvoerd wordt.
In The Women of Troy (2022, in de Nederlandse vertaling: De vrouwen van Troje) richt Barker zich op de vrouwen die na de val van de stad achterblijven.
In The Voyage Home (2025, in de Nederlandse vertaling: De reis naar huis) staat de nasleep van de oorlog centraal vanuit het perspectief van zieneres Cassandra en koningin Clytaemnestra.

A Thousand Ships – Natalie Haynes
In A Thousand Ships (2020) kiest Natalie Haynes voor een veelheid aan vrouwelijke perspectieven op wat er in de Trojaanse oorlog is gebeurd. Wat deze koninginnen, godinnen, moeders en dochters te verduren hadden en bevochten, is minstens zo moedig en interessant als wat de mannen met zwaarden op het slagveld meemaakten.

Daughters of Sparta – Claire Heywood
Helena en Clytaemnestra staan centraal in Daughters of Sparta (2021, in de Nederlandse vertaling Dochters van Sparta), de debuutroman van Claire Heywood. De twee zussen krijgen in de klassieke verhalen vaak de schuld van de Trojaanse oorlog. In deze hervertelling van het beleg van Troje komen ze eindelijk zelf aan het woord.

Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.
Meer LOVER? Volg ons op Instagram, LinkedIn en Facebook.