"Samen moeten we erkennen dat menstruatie geen zwakte of medisch probleem is"
Beeld door Julia Roeselers
Een jonge vrouw zwiert vrolijk rond in een helderwitte jurk door een groen grasveld. De zon schijnt en er is geen enkel wolkje aan de lucht. Het lijkt een parfumreclame, maar het gaat om iets alledaagsers: menstruatie. Dit draagt bij aan het menstruatiestigma volgens Maria Carmen Punzi. Hoe het stigma verder in elkaar zit, heeft ze uitgediept in haar doctoraatsonderzoek.
Maria Carmen Punzi las vanaf haar zestiende al veel over gelijkheidskwesties en ontwikkelde een echte passie voor vrouwenrechten. Voor haar proefschrift werd ze specifiek geïnspireerd door een verhaal in een Italiaans tijdschrift. "Het artikel ging over Chhaupadi. Dat is een hindoestaanse traditie uit westelijk Nepal waarbij vrouwen tijdens de menstruatie buiten moeten slapen, omdat ze dan als onrein worden beschouwd. Dat kan heel gevaarlijk zijn, want het wordt erg koud in Nepal in de winter. Er zijn vrouwen ziek door geworden en zelfs overleden."
Hoewel het Hooggerechtshof van Nepal Chhaupadi in 2005 verbood, wordt deze praktijk nog steeds uitgeoefend. Dat kwam vooral door het gebrek aan consequenties bij het uitvoeren van de traditie en het moeilijk doorbreken van deze traditionele normen en waarden. Sinds 2017 krijgen Nepalezen die tegen de wet ingaan een celstraf van drie maanden of een geldboete. Nog steeds heeft het niet het gewenste resultaat en blijft de traditie hardnekkig.
De vrouwen worden ongeveer vijf dagen opgesloten door familieleden in een zogenaamde 'menstruatiehut', vergelijkbaar met de schuur of stal van de muildieren. Ook mogen ze niet koken, andere mensen aanraken of naar de tempel gaan. "Ze zijn bang dat de vrouw andere mensen ermee zal besmetten."
"Ik kan me herinneren dat ik het las en dacht, het is onacceptabel dat een bijgeloof over menstruatie kan leiden tot je dood. Tegelijkertijd leerde ik ook meer over mijn eigen menstruatiecyclus. Ik begon me af te vragen wat we eigenlijk weten over ons eigen lichaam en hoe we ernaar kijken."
Het doorbloedde stigma
Punzi zegt dat we menstruatie niet zien als iets gezonds van het lichaam. "Bloed heeft een grote associatie met de dood, oorlog, wonden en ziekte. Hoe kun je immers iedere maand bloeden en niet ziek zijn? Zelfs dokters krijgen niet op die manier educatie over menstruatie."
"Daarnaast denk ik dat de menstruatiecyclus in het algemeen ons eraan herinnert dat we niet lineair zijn. Ons ritme in het dagelijkse leven staat eigenlijk niet in contact met het ritme van Moeder Natuur. We hebben ons leven zo ingericht dat we altijd productief, voorspelbaar en gestructureerd moeten zijn. Daarom kan een onderbreking van de menstruatiecyclus heel onbegrijpelijk zijn."
Punzi ziet het menstruatiestigma ook als een ongelijkheid tussen de genders. "De biologische kant, alleen mensen met een baarmoeder worden ongesteld, en de sociale kant samen maken het een ongelijkheidskwestie. Omdat weinig mensen precies begrijpen hoe de cyclus in elkaar zit, worden stereotypen over menstruatie ook gebruikt om vrouwen te isoleren. Vrouwen worden dan bijvoorbeeld gezien als irrationeel en zouden dan geen onderdeel moeten zijn van het sociale leven."
Het stigma wordt uiteindelijk in stand gehouden door onbegrip en gebrek aan kennis, zegt Punzi. "De meeste mensen weten weinig over hormonen en wat een hormonale disbalans inhoudt."
De rode (in)vloed
Het stigma is de afgelopen tien jaar meer onder de aandacht gekomen. "We moeten begrijpen dat de grote bedrijven die menstruatieproducten verkopen de taboes en stigma's in stand houden. Wanneer de mensen niet geïnformeerd worden over de cyclus door mensen in de omgeving, zijn het die grote bedrijven die overblijven."
Daarom heeft Punzi voor haar proefschrift onderzoek gedaan naar sociale ondernemingen die zich focussen op menstruatie. "De grote bedrijven focussen zich niet op het doorbreken van een taboe, maar de sociale ondernemingen wel. Ik heb gekeken naar het bedrijfsmodel, advertenties en sociale donaties van de ondernemingen."
"De sociale ondernemingen die ik heb onderzocht zijn erg bezig met sociale verandering. Ze hebben bijgedragen aan het idee dat je de taal van je lichaam kan leren." De ondernemingen werken daarom vaak hand in hand met activisten en non-profitorganisaties om de doelgroep te bereiken. Door meer informatie over de menstruatiecyclus te verspreiden, verwachten consumenten dat ook terug te zien in de markt, zegt Punzi. "De grote bedrijven moeten zich wel aanpassen aan de doelgroep."
Punzi stelt dus dat de bedrijven geen stigmatiserende reclames meer kunnen maken vanwege de invloed van de sociale ondernemingen. “Daarentegen blijft hun manier van werken hetzelfde. Hun bedrijfsmodel draait er nog steeds om zo groot mogelijk te worden, niet om vrouwen of sociale impact.”
Alternatieve producten
Verder bieden sociale ondernemingen, naast informatie, ook alternatieve menstruatieproducten aan. "Een activist zal van zich laten horen op Instagram of Twitter met een campagne, maar heeft geen andere middelen om de markt te veranderen. De kracht van de sociale ondernemingen zit hem in het aanbieden van een alternatief op de markt, naast het verkondigen van taboedoorbrekende informatie."
Punzi noemt een paar voorbeelden, zoals de menstruatiecup, herbruikbaar maandverband en het gebruiken van organische materialen. "De bijdrage van de sociale ondernemingen is het experimenteren met nieuwe duurzame producten en verkoopmethoden waar andere bedrijven een voorbeeld aan kunnen nemen."
In die mate ziet Punzi het niet snel veranderen bij de grote bedrijven. "Ik denk dat elk bedrijfsmodel dat zich focust op het verdienen van geld aan vrouwenlichamen een probleem is. Alle aanpassingen die grote bedrijven zouden moeten maken om verantwoordelijkheid te nemen voor menstruatie-educatie zijn te duur. Uiteindelijk hoop ik dat er genoeg regelgeving vanuit de overheid komt."
Menstruatieapp
Punzi's onderzoek rondom menstruatie is nog niet klaar. "Ik doe op dit moment onderzoek naar ongesteldheid en vruchtbaarheid. Is er een manier om een menstruatieapp op een ethisch verantwoorde manier te ontwerpen en gebruiken? Wat houdt de app in en hoe beïnvloedt het ons leven?"
"De inzichten over hormonale voorbehoedsmiddelen en hormonen zijn aan het veranderen. Er zijn veel jonge meiden die geen anticonceptie gebruiken, maar vertrouwen op menstruatie-apps. De apps zijn gericht op stereotypen over ons lichaam en zijn niet altijd op bewijs gebaseerd. Dat kan tot een ongewenste zwangerschap leiden." In dit onderzoek zal ze samen met collega Tamara Thuis onderzoeken hoe de bedrijven achter deze apps om (kunnen) gaan met de ethische verantwoordelijkheid.
Menstruatie is geen zwakte
Met haar onderzoek hoopt Punzi vrouwen meer informatie te bieden over hun lichaam. "Mijn hoofddoel is om vrouwen te helpen begrijpen dat hun lichaam niet de vijand is. Niemand kan ze vertellen hoe ze zich moeten voelen over hun lichaam, geen groot bedrijf of sociaal systeem. Door vrouwen informatie te geven over hun lichaam kunnen ze zelfverzekerder en onafhankelijker worden."
Ook geeft Punzi aan dat we niet kunnen verwachten dat bedrijven voor ons lichaam zorgen. "Zolang grote bedrijven geen verantwoordelijkheid nemen voor de informatie die ze verspreiden, moeten wij onszelf leren om ons lichaam als gezond te zien. Samen moeten we erkennen dat menstruatie geen zwakte of medisch probleem is."
Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je?hier.