Van harde eendenbek naar zachte bloem

Het nieuwe speculum Lilium

Beeld door Eva Jansen

Koud, hard en pijnlijk. Zo omschrijven veel van mijn vriendinnen de gevreesde eendenbek. "En toen kwam die eendenbek. Nou, dat was echt geen pretje!", vertelt een vriendin die voor het eerst te maken kreeg met het speculum. Ik knik instemmend en laat mijn brein zich afvragen waar dat ijzeren gereedschap eigenlijk vandaan komt.

In de ervaringen van mijn vriendinnen kan ik mij goed vinden. De eerste keer dat ik te maken kreeg met de eendenbek, kneep ik mijn handen samen, fronste mijn wenkbrauwen en perste mijn lippen (van mijn mond) samen. Hierdoor ging het niet direct soepel. Ik moest me meer ontspannen, maar dat gaat moeilijk met een arts tussen je benen. Een soort 'denk niet aan een roze olifant'-verhaal. De keren daarop ging het wel iets soepeler, maar comfortabel was het nooit.

Ik en mijn vriendinnen zijn niet de enige die slechte ervaringen hebben met de eendenbek. Ongeveer 35% van vrouwen ervaart schaamte, pijn of angst bij een vaginaal onderzoek. Dat zorgt er zelfs voor dat sommige vrouwen niet vaak genoeg op controle gaan of het uitstellen. 

De eendenbek is volgens sommigen een klein onderdeel van de gelijkheidskloof in de medische wereld. Sara Tancman is een ondernemer uit Israël en heeft in 2016 de Briah Foundation opgericht. De organisatie richt zich op het verbeteren van vrouwelijke gezondheidszorg in Israël. Tancman kreeg te maken met een gebrek aan goede zorg tijdens haar zwangerschap wat resulteerde in een miskraam. Ze voelde zich machteloos en niet gehoord door de arts. Het eerste onderzoek van de Briah Foundation (2021) focuste zich daarom op het gevoel en de ervaringen van vrouwen bij een vaginaal onderzoek. Van de 6500 respondenten ervaarde bijna de helft (47%) het onderzoek als beschamend. 

Sociaal onderzoeker Francoise Molenaar heeft ditzelfde onderzoek in Nederland uitgevoerd en ook daar kwam veel ongemak uit naar voren. 44% van de ondervraagden ervaart een vaginaal onderzoek als pijnlijk en 23% zelfs als traumatisch. Daarnaast zegt 10% weleens ongepaste opmerkingen of vragen te hebben gekregen en ervaarde 3% seksuele intimidatie. 

Verloskundige Christien Kanters werkt al een paar jaar in de anticonceptiezorg en merkt dat sommige vrouwen de inwendige onderzoeken spannend vinden. "Ik denk vooral dat het om een stukje regie, controle en onbekendheid gaat. Daarom probeer ik altijd goed te communiceren tijdens het onderzoek." Om te voorkomen dat het onderzoek met de eendenbek een nare ervaring wordt, vraagt Kanters altijd of de patiënt tegen het onderzoek op ziet. Tijdens het onderzoek geeft Kanters stap voor stap aan wat ze gaat doen en mag de patiënt altijd stop zeggen. 

Historie van de eendenbek 
De eendenbek heeft dus geen goede reputatie, maar gaat al wel ontzettend lang mee. In 1845 werd het speculum (ander woord voor eendenbek) uitgevonden door de Amerikaanse James Marion Sims. De vrouwenarts experimenteerde voor zijn onderzoeken op onverdoofde tot slaaf gemaakte vrouwen. Een van deze vrouwen was Afro-Amerikaanse Anarcha Westcott. Ze heeft maar liefst 30 operaties moeten ondergaan en wordt nu gezien als onbedoelde grondlegger van moderne vrouwengeneeskunde. 

De geschiedenis van de eendenbek gaat volgens een vondst in Pompeii nog verder terug. In de ruïnes, die 79 na Christus zijn bedolven door de uitbarsting van de Vesuvius, werden overblijfselen gevonden van een soort speculum. Het, waarschijnlijk, koperen instrument had drie bladen die met een schroefmechanisme geopend konden worden. Na de val van het Romeinse rijk stagneerde de medische ontwikkeling. Dit had waarschijnlijk te maken met de grote rol van religie. 

Het speculum van Sims was gebaseerd op het gebogen handvat van een lepel en ziet er heel anders uit dan de huidige eendenbek. Uit Sims’ speculum zijn meer dan vierhonderd varianten voortgekomen, waaronder de bekendste van Thomas Graves. Graves heeft het basisontwerp van de eendenbek, zoals we hem nu kennen, in 1878 aangepast en is sindsdien niet veranderd. 

De medische fabrikant Welch Allyn experimenteerde in 2005 wel met andere aspecten rondom het basismodel. Zo voegde de fabrikant een lampje toe aan het ontwerp en maakte een variant van plastic. Ook werd er ditzelfde jaar een kleine variant van het speculum op de markt gebracht. Verloskundige Kanters gebruikt alleen het plastic model met een lampje en is daar erg over te spreken. "Ik heb een soort allergie voor zo'n plafondlamp, omdat je de patiënt dan zo in de schijnwerper zet. Het lampje in het speculum vind ik wat vrouwvriendelijker."

In het jaar 2005 kwam het Amerikaanse bedrijf Femsuite met een heel ander ontwerp voor het speculum om het comfortabeler te maken. Het model, de Femspec, heeft een cilinder-vorm en is gemaakt van flexibel materiaal waardoor het opgeblazen kon worden in de vagina. Het product werd echter niet goed ontvangen bij dokters, omdat ze niet bereid waren om geld en tijd in een nieuwe werkwijze te steken. 

Blaadjes van de Lilium 
Na Femspec kwam er een nieuw ontwerp op de markt: Lilium. Onderzoekers Ariadna Izcara Gual en Tamara Hoveling maakten een nieuw ontwerp voor het speculum dat fijner is voor de patiënt en de zorgverlener. In het afstudeerproject van Gual aan de TU Delft concludeert ze dat het ongemak bij een vaginaal onderzoek bij veel vrouwen te maken heeft met het verouderde speculum. "Het gaat om meer dan alleen pijn bij het gebruik van het speculum. De 'pistool'-vorm zorgt voor een koud en ongemakkelijk gevoel wat kan leiden tot negatieve emoties.”

Het nieuwe ontwerp is gemaakt van semi-flexibel TPV-rubber, wat sterk genoeg is voor vaginaal gebruik en voldoende flexibel is. Lilium bestaat uit twee stukken, waarvan een deel drie 'blaadjes' bevat. Daar heeft Gual voor gekozen, omdat het lijkt op een bloem en dat zou een comfortabel idee kunnen geven aan de patiënt. Het andere deel van het ontwerp is een buis die de blaadjes opent. 

Een voordeel van Lilium is dat het gemakkelijk te gebruiken is. Zo zou de patiënt ervoor kunnen kiezen om het zelf in te brengen. Verloskundige Kanters geeft aan dat ze het fijn zou vinden om haar patiënten de keuze te geven om het zelf in te brengen. "Bij het oude model is het lastig om het zelf te doen, maar voor de vrouwen die dat wel zouden willen is het nieuwe model een mooie optie." Daarnaast is de baarmoeder beter zichtbaar met Lilium door de drie blaadjes en gebruiksvriendelijker. "Ik denk dat het beginnende smalle stuk in het nieuwe ontwerp voor een fijnere ervaring kan zorgen bij vrouwen met een gespannen bekkenbodem," zegt Kanters. 

Benaderen in de behandelkamer
Hoewel de innovatie in de medische wereld iets goeds is, gaan de ervaringen rondom het speculum volgens Kanters ook om de benadering van de patiënt. "De ervaring valt of staat met de omgang met de patiënt. Ik ga bijvoorbeeld nooit direct voor de benen van de patiënt zitten, maar ernaast. En ik leg voor het onderzoek mijn hand eerst op die van haar, zodat ze weet wat de temperatuur van mijn hand is." Kanters staat zeker open voor het gebruik van het nieuwe ontwerp, omdat ze haar patiënten de keuze zou willen geven tussen de verschillende modellen. 

"Ik heb ook weleens bij andere zorgverleners gezien dat de vingers te snel naar binnen gingen. De vrouw schoot overeind op het bed en deed haar benen dichter bij elkaar. Dan denk ik: zie je dat nou niet?" Voor Kanters is het belangrijkste om haar patiënt het gevoel van controle en regie te geven. "Nee is nee en stop is stop. Als je dat kan waarborgen dan denk ik dat je best veel kan met de bestaande medische instrumenten."

Innoveren is blijven leren
Het speculum is niet het enige medische instrument dat sinds lange tijd onder handen is genomen. Voor het plaatsen van een spiraal werd er altijd een aanhaaktang gebruikt om de baarmoedermond vast te pakken. Dat kan heel pijnlijk zijn en bloedingen veroorzaken. Ook dit medische instrument werd sinds 1899 onveranderd gebruikt. 

Sinds 2025 kunnen artsen de Carefix gebruiken tijdens een spiraalplaatsing. Het instrument bevat een zuigkracht waarmee de baarmoedermond wordt vastgepakt, wat de kans op bloedingen en pijn vermindert. "Er zijn vrouwen die daardoor minder opzien tegen het laten plaatsen van een spiraal," zegt Kanters. "De medische wereld moet in beweging blijven, want er blijven nieuwe ideeën op de markt komen." 

Carefix wordt al gebruikt door verschillende zorgverleners en Lilium later hopelijk ook. De ontwerpers van Lilium zijn met behulp van financiering door een crowdfundsactie bezig het ontwerp verder te verbeteren en te testen op mensen. Ze hopen Lilium binnen een paar jaar op de markt te brengen.  

Steun LOVER! 
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind jehier.